[GIỮA “KIÊU HÃNH VÀ ĐỊNH KIẾN”, PHỤ NỮ CHỌN KIÊU HÃNH]

Về Jane Austen cùng tác phẩm “Kiêu hãnh và định kiến”

Liệu có ranh giới nào ngăn đôi “KIÊU NGẠO” và “KIÊU HÃNH”? “Kiêu ngạo” là thái độ tự cao, tự cho mình hơn người, để rồi hình thành lòng ganh đua, so đo, đố kị. Trong khi đó, “Kiêu hãnh” lại là sự ý thức giá trị nội lực, biết mình ở đâu trong dòng đời, là lòng tự trọng và bao hàm trong đó là cả sự tự tin. Một người phụ nữ kiêu hãnh không cần chạy theo số đông, không dễ bị khuất phục, cũng chẳng cần bất kì một sự định giá phẩm cách nào. Cách xa hàng thế kỷ, từ xứ sở sương mù xa xôi, nhưng tác phẩm “Kiêu hãnh và định kiến” của Jane Austen vẫn là một thanh âm vang vọng khiến chúng ta càng đọc càng thấm thía hơn về hai chữ “kiêu hãnh”, đặc biệt là lòng kiêu hãnh ở hình tượng người phụ nữ.

JANE AUSTEN VÀ SỰ RA ĐỜI CỦA “KIÊU HÃNH VÀ ĐỊNH KIẾN” 

Jane Austen sinh ra ở Steventon, Hampshire, Anh Quốc vào một ngày mùa đông năm 1775. Bà là người con thứ bảy trong một gia đình có tám anh chị em. Trong suốt cuộc đời mình, Jane Austen được cho là đã viết hơn 3000 bức thư, chủ yếu được gửi cho người chị Cassandra, nhưng đến nay chỉ còn lại 161 bức. Điều này khiến những thông tin về tiểu sử, cuộc đời của nữ nhà văn bí ẩn hơn bao giờ hết. Giống như nhiều tác giả nữ cùng thời, Austen phải xuất bản sách ẩn danh. Ở thời điểm đó, bất kỳ người phụ nữ nào muốn dấn thân vào con đường trở thành một nhà văn chuyên nghiệp đều bị cho là mất phẩm giá, không quan tâm đến nhiệm vụ chính là nội trợ, làm vợ, làm mẹ. Jane Austen sau mối tình bất thành với luật sư Tom Lefroy đã sống lẻ bóng suốt phần đời còn lại. Nữ văn sĩ qua đời ở Winchester năm 1817, khi mới chỉ 41 tuổi. 

41 năm lưu lại nơi nhân gian, không quá dài, nhưng đã đủ để Jane Austen đem đến cho nhân loại những kiệt tác văn chương. Nổi bật trong số đó là cuốn tiểu thuyết “Kiêu hãnh và định kiến” được xuất bản năm 1813. Câu chuyện là bức tranh về tình yêu và hôn nhân của tầng lớp quý tộc nước Anh, xoay quanh cuộc đối đầu và sau này trở thành cuộc tình giữa nàng Elizabeth Bennet cùng chàng Fitzwilliam Darcy. Elizabeth Bennet là nhân vật trung tâm của cuốn tiểu thuyết, có khiếu hài hước và vô cùng thông minh, sắc sảo. Nàng có bốn người chị em là Jane, Mary, Catherine và Lydia Bennet với những nét tính cách khác nhau, thậm chí đối lập. Còn mẹ nàng, bà Bennet, tuy là người ít học, kém hiểu biết nhưng luôn tự hào về năm cô con gái của mình. Một nhân vật chính khác của tiểu thuyết là chàng Fitzwilliam Darcy – anh chàng quý tộc điển trai, có sự tự tôn cao, đồng thời là vị hôn phu sau này của Elizabeth. Darcy có một người dì là phu nhân Catherine de Bourgh hay soi mói người khác và đặc biệt phản đối cuộc hôn nhân của cháu mình với Elizabeth. Ngoài ra, một số nhân vật khác xuất hiện cũng góp phần vào sự thành công của cốt truyện. Đó là George Wickham – nhân tình của cô em Lydia, chuyên đào mỏ và bịa chuyện. Đó là Charles Bingley danh giá, tính tình phong nhã, cởi mở và đem lòng yêu nàng Jane Bennet. Và đó còn là William Collins, người cầu hôn bạn thân Charlotte Lucas của Elizabeth sau khi cầu hôn Elizabeth và bị nàng từ chối.

Dày công xây dựng từ cốt truyện đến hệ thống nhân vật, Jane Austen đã mang tới văn đàn một “Kiêu hãnh và định kiến” sắc sảo: vừa khắc họa những định kiến giam hãm quyền tự do và hạnh phúc của người phụ nữ, đồng thời cũng mở ra một vùng trời tươi sáng, nơi họ vượt qua tất cả bằng lòng kiêu hãnh ẩn tàng trong tâm hồn. 

ELIZABETH BENNET – ĐÓA THUỶ TIÊN KIÊU HÃNH VƯƠN MÌNH KHỎI BỨC RÀO ĐỊNH KIẾN 

Là nhân vật trung tâm của toàn bộ cuốn tiểu thuyết, Elizabeth Bennet có thể nói là nhân vật hội tụ đậm đặc nhất những biểu hiện của lòng kiêu hãnh. Với nàng, kiêu hãnh không chỉ đơn thuần toát ra từ phong thái mà còn còn khởi nguồn từ sâu trong tâm hồn, tình cảm, suy nghĩ, phẩm giá, lối sống,… Nói cách khác, Elizabeth không chỉ có “vẻ kiêu hãnh” mà còn có một “lòng kiêu hãnh”.

Giữa vô vàn những quy tắc và định kiến của xã hội lúc bấy giờ, việc một người phụ nữ có chính kiến, quan điểm riêng, đồng thời cũng đầy tự tôn với giá trị cá nhân trở thành sức bật đầu tiên cho lòng kiêu hãnh được tỏa sáng. Elizabeth ham đọc sách, dí dỏm và cũng đầy trí tuệ. Nàng có chính kiến riêng, quan điểm riêng của mình về các vấn đề trong cuộc sống cũng như những vấn đề liên quan đến mình. Đặc biệt, trước những câu hỏi, nàng hết sức tự tin, phóng khoáng, trả lời khéo léo và bộc lộ một khả năng bày tỏ quan điểm tinh tế song cũng đầy sắc sảo. Elizabeth chưa từng một lần khuất phục trước những sự sắp đặt không phù hợp với bản thân, nhất là trong những chuyện hệ trọng như kết hôn, vì nàng có niềm tin, giá trị sống của riêng mình. Xuyên suốt câu chuyện, Jane Austen cũng khắc hoạ một Elizabeth đầy suy tư, phân tích và phán đoán về con người, sự vật, sự việc xung quanh. Đồng thời, những câu chuyện mà nàng đề cập tới không đơn thuần chỉ là chuyện váy vóc, trang phục như những thiếu nữ cùng thời. Mỗi lời nói của nàng đều chứa đựng một ý nghĩa, mang chở một góc nhìn cá nhân nào đó. Lòng kiêu hãnh tự thân của Elizabeth khởi nguồn từ việc nàng có chính kiến, dám bày tỏ và bảo vệ quan điểm, lập trường của bản thân. 

Hạnh phúc chưa bao giờ và sẽ không bao giờ là một sự đổi chác. Vì thế, với tất cả lòng kiêu hãnh và tự trọng, Elizabeth đã đề cao hạnh phúc cá nhân – thứ hạnh phúc thực sự xứng đáng với niềm tin và con người nàng thay vì đáp ứng quy chuẩn xã hội. 

Khi nhận được lời cầu hôn từ Collins, nàng dứt khoát từ chối. Lòng kiêu hãnh không cho phép nàng dễ dãi chấp nhận một người chồng không thấu hiểu mình, không yêu thương mình, không cân xứng với mình. Bản thân nàng không muốn kết hôn mà không có tình cảm. Hơn nữa, một người đầu óc sáo rỗng và chỉ biết chạy theo đuôi kẻ giàu có như Collins sẽ càng không thể vun đắp hạnh phúc cùng Elizabeth. Không đời nào nàng sống bên một kẻ chuyên nịnh nọt, bợ đỡ qua ngày mà yên lòng cho được!

Ở lần cầu hôn thứ hai, Elizabeth đã chọn lựa một “hạnh phúc” thực sự với chàng Darcy. Đi từ những hiểu lầm, thành kiến tới niềm ngưỡng mộ và dần dần hình thành tình cảm đôi lứa nồng nàn, Elizabeth đã trải qua một hành trình thật dài nhưng xứng đáng và giàu ý nghĩa. Hạnh phúc không phải một đích đến hay một thành quả, mà là một hành trình, thậm chí rất chông gai. Elizabeth kiêu hãnh vì đã dám gạt bỏ mọi định kiến về người phụ nữ thời ấy và kiên định nghe theo tiếng gọi sâu thẳm của hạnh phúc cá nhân. Và càng kiêu hãnh hơn nữa, khi nàng dám đi tới tận cùng con đường tìm kiếm tình yêu, mặc cho những định kiến đương thời. Phải chăng tình yêu tha thiết của Darcy chính là món quà ngọt ngào mà Thượng đế dành tặng cho những tâm hồn quả cảm và giàu lòng tự trọng, và khoảnh khắc vỡ òa khi Elizabeth nhận ra điều ấy chính là hồi đáp xứng đáng cho tất cả những dằn vặt mà nàng đã trải qua?

“Kiêu hãnh” với Elizabeth, còn xuất phát từ lối sống, lối suy nghĩ của nàng: phóng khoáng, không chấp nhặt những chuyện không đáng. Nàng Bingley, vì lòng mến mộ chàng Darcy không được hồi đáp đã gián tiếp khiến Darcy và Bingley phải trở về London. Nàng cũng buông lời cay nghiệt với Jane Bennet do ganh ghét, đố kị. Elizabeth biết hết những chuyện đó, nhưng tuyệt nhiên không tranh cãi. Vì nàng hiểu, lòng kiêu hãnh chưa bao giờ cho phép nàng được hạ mình xuống và đáp trả đối phương bằng những cách tương tự. Hay như khi biết Wickham vu khống, đặt điều cho Darcy khiến mình hiểu lầm chàng, Elizabeth thậm chí còn nghĩ rằng, nên cho Wickham một cơ hội vì biết đâu chính anh ta cũng đang sửa đổi bản thân. Không tranh cãi trực tiếp và cũng chẳng xì xào sau lưng, Elizabeth với tâm tính phóng khoáng và đầy kiêu hãnh đã không mảy may chấp nhặt những chuyện cỏn con ấy. Nàng bỏ qua và hành xử lịch thiệp như một quý cô. 

Elizabeth đối đầu với những khoảnh khắc không như ý trong đời bằng lòng kiêu hãnh và niềm tin lớn lao vào bản thân. Giữa những mũi dùi hướng về phía mình, những định kiến, những thử thách bủa vây, nàng chưa từng lặng im. Nàng để tiếng nói sâu thẳm nhất của trí tuệ và tâm hồn được cất lên. Và đó, có chăng là sự bảo vệ cốt cách, phẩm giá, giá trị bản thân? Trong lần gặp mặt đầu tiên với quý bà Catherine de Bourgh tại Rosings Park, nàng đã phải lắng nghe những lời xúc phạm chỉ vì xuất thân không danh giá và không xứng đôi vừa lứa với chàng Darcy. Bà thậm chí còn hạ thấp cả gia đình Bennet và ngang nhiên ép buộc nàng tuyệt đối không được đồng ý lời cầu hôn từ chàng Darcy. Nàng sau đó cũng thẳng thắn bày tỏ: “Nếu tôi kết hôn với cháu trai của bà, tôi nghĩ tôi sẽ không phải rời khỏi chỗ đứng của mình. Anh ấy là một người quý phái, tôi là con gái của một ông bố quý phái. Cho đến lúc này, chúng tôi ngang bằng nhau.” Elizabeth bảo vệ giá trị của bản thân không chỉ trước một quý phu nhân kênh kiệu, hay soi mói, xét nét mà sâu rộng hơn còn là tự bảo vệ phẩm giá của chính mình trước quyền thế, địa vị. Nơi mọi thứ đều được định đoạt thông qua đẳng cấp và địa vị xã hội, chính Elizabeth đã kiêu hãnh đứng lên và nhất định bằng mọi giá không để bản thân mình phải chịu sự chèn ép chỉ để làm hài lòng người khác. 

Hoa thuỷ tiên được mệnh danh là loài hoa của những người yêu bản thân. Elizabeth Bennet cũng chính là một đóa thuỷ tiên như thế giữa vô vàn những tường rào định kiến kiên cố của xã hội: Kiêu hãnh là mình để kiêu hãnh vươn mình. Nắng ban mai sẽ chỉ ngập tràn trên những cánh hoa đã nở căng hết độ xuân thì của nó, cũng giống như hạnh phúc, niềm vui luôn biết trở về với những ai thực sự kiêu hãnh và sống hết tâm lực mình. 

NHỮNG ĐỐM LỬA LẶNG THẦM

Không chỉ tạc dựng một nàng Elizabeth thông minh, hài hước, Jane Austen còn cho thấy nét kiêu kì ấy qua cả hệ thống nhân vật nữ, bất kể đó là những cô gái trẻ như chị em nhà Bennet, cô nàng Charlotte Lucas, hay những phu nhân, quý bà như Catherine hay bà Bennet.

Cô chị cả nhà Bennet – Jane Bennet bao dung, thông minh, hiểu biết nên được mọi người xung quanh hết sức yêu mến. Niềm kiêu hãnh của cô xuất phát từ phẩm giá bên trong đầy dịu dàng mà vô cùng kiên định. Khi mối tình Jane và chàng Bingley bị chia cắt bởi định kiến giai cấp cùng áp lực từ gia đình, người thân chàng, nàng không thể hiện nỗi đau hay bất chấp giành lấy tình cảm mà chỉ lặng lẽ chấp nhận mọi chuyện với niềm tin, rằng tình yêu chân thành rồi sẽ an bài đúng người và không cần níu kéo bằng việc tự hạ thấp mình. Sau cùng, chính lòng kiêu hãnh ẩn tàng từ sâu trong phẩm cách ấy đã đưa Jane tới bến bờ của tình yêu viên mãn, trọn vẹn.

Mary Bennet là cô gái duy nhất không có nhan sắc nổi bật trong 5 chị em. Nàng  sống thu mình trong thế giới của sách vở, đạo lý, tri thức. Dù thường bị coi là lập dị, nhàm chán nhưng Mary luôn nỗ lực trau dồi kiến thức, hoàn thiện bản thân và sốt sắng tìm cách thể hiện những gì mình đã được học. Mary trở nên kiêu hãnh nhờ chiều sâu tri thức, trí tuệ, đạo đức thay vì nhan sắc hay sự nổi loạn. Dẫu là tiếng nói đơn độc, nhưng chính cách thể hiện của Austen đã cho thấy, bà hết sức cổ vũ cho một bộ phận nữ giới đang tìm cách bước ra khỏi những rào cản xã hội bằng con đường học thuật. 

Trái ngược với các cô chị, Lydia Bennet, cô em út lại thể hiện lòng kiêu hãnh của mình qua việc chạy trốn cùng người tình Wickham. Lydia tin rằng mình có quyền được yêu, được tự do hôn nhân, bất chấp đó là một tội tày đình thời bấy giờ. Dù niềm kiêu hãnh và tự trọng trong Lydia vẫn rất non nớt, bốc đồng, nhưng đó lại chính là niềm kiêu hãnh đặc biệt chỉ thấy ở tuổi trẻ: không sợ hãi, e ngại ánh nhìn phán xét của người khác, vô tư và sống trọn vẹn, nhiệt thành từng phút giây.

Charlotte Lucas, bạn thân của Elizabeth, đầy lý trí khi nói rằng nàng chỉ mong có một mái nhà yên ổn và vì thế chấp nhận lời cầu hôn của Collins. Xã hội Anh những năm thế kỉ XVIII, XIX là nơi người phụ nữ chỉ có thể đảm bảo địa vị và cuộc sống của mình nhờ vào người đàn ông, có thể là cha, hoặc chồng. Do đó, Charlotte kiêu hãnh khi tự thân và dứt khoát quyết định cuộc sống của mình – sắc sảo, thực tế, không mơ mộng hay trông chờ vào một tình yêu đôi lứa lý tưởng, dẫu rằng quyết định ấy của nàng cũng hàm chứa đôi phần thực dụng.

Quý bà Catherine de Bourgh và bà Bennet dẫu là hai nhân vật lớn tuổi nhưng cũng ẩn chứa đầy niềm kiêu hãnh. Chỉ có điều, niềm kiêu hãnh của họ có lẽ gắn liền với vai trò xã hội nhiều hơn là vai trò cá nhân. Nếu quý bà Catherine ngạo mạn, đầy quyền lực thì bà Bennet lại khá nông cạn, nhiều lúc tưởng như loạn trí. Bà Catherine là hiện thân của niềm tự hào huyết thống, của hình mẫu đạo đức và cũng đồng thời là sự “đẳng cấp”. Sự kiêu hãnh ấy ở tầng lớp quý tộc nói chung phải chăng là một chiếc chốt giữ gìn trật tự xã hội đang lung lay? Còn bà Bennet, bà suốt ngày tự hào về 5 đứa con của mình, nguyện làm tất cả để con có tương lai xán lạn. Niềm kiêu hãnh của bà là một niềm kiêu hãnh của tình mẫu tử, kiêu hãnh về những đứa con giỏi giang, xinh xắn của mình. Lắm lúc ta thấy bà như loạn trí, nhưng suy đi nghĩ lại, tự hào về những đứa con gái mình sinh ra, chẳng phải một niềm tự hào và kiêu hãnh đầy giản dị trong một xã hội vô vàn rào cản sao?

Như thế, không phải mọi ánh sáng hào quang đều tỏa ra từ Elizabeth Bennet mà còn đến từ sự cộng hưởng đầy tài tình giữa niềm kiêu hãnh của các nhân vật nữ. Không phải chỉ riêng Elizabeth “biết” kiêu hãnh. Jane biết, Mary, Lydia,.. đều “biết”, thậm chí cả thế hệ phụ nữ lớn tuổi. Thế mới thấy, dù có là dạng thức nào của lòng kiêu hãnh đi chăng nữa, Jane Austen không hề phán xét họ. Có chăng, đó là sự tôn trọng đối với các cô gái, những người phụ nữ để họ được sống đúng với cá tính, sự tự tôn, tự tin, tự hào của riêng mình!

SỨC MẠNH CỦA LÒNG KIÊU HÃNH

Trong “Kiêu hãnh và Định kiến”, lòng kiêu hãnh là một phẩm chất quan trọng, giúp người phụ nữ không chỉ chống chọi mà còn vượt lên những định kiến khắt khe của xã hội đương thời. Nhân vật trung tâm của tác phẩm, Elizabeth Bennet, hiện lên với một tinh thần tự trọng đầy mạnh mẽ: cô không thỏa hiệp với những khuôn mẫu hôn nhân trống rỗng hay sống theo chuẩn mực người khác áp đặt. Lòng kiêu hãnh nơi cô không phải là sự ngạo mạn, mà là khát vọng sống đúng với bản thân – một con người có tư duy độc lập, cảm xúc chân thành và phẩm giá không thể bị đánh đổi. Chính lòng kiêu hãnh ấy là lời khẳng định cá tính, suy nghĩ và quan điểm riêng, để cô có thể là chính mình trong một thế giới đầy áp đặt.

Từ đó có thể khẳng định, niềm kiêu hãnh dẫu kín đáo nhưng luôn mãnh liệt trong mỗi con người – không chỉ ở nữ giới mà còn ở những nhân vật nam như Darcy, người cũng phải học cách đối diện và thay đổi chính lòng kiêu hãnh của mình để chạm đến tình yêu và sự trưởng thành: sau khi bị Elizabeth từ chối tình cảm, Darcy từ một con người cao ngạo, xem trọng quyền quý nên đã coi thường Elizabeth và gia đình của cô, dần dần thay đổi, trở nên khiêm tốn hơn và sẵn lòng giúp đỡ gia đình Elizabeth khi gặp khó khăn. Và chỉ khi con người đủ can đảm để ngẩng cao đầu, sống với tất cả những gì là chân thực, thuần khiết nhất nơi nội tâm mình, họ mới thực sự hiện diện trên đời như một bản thể rực rỡ và tự do, một bản thể dám phá vỡ giới hạn, vượt qua phán xét, và được quyền bước đi vững vàng trên hành trình làm người, hành trình làm chính mình.

LỰA CHỌN NÀO CHO PHỤ NỮ HIỆN ĐẠI?

Ngày nay, phụ nữ không còn bị bó buộc trong khuôn khổ của hôn nhân, gia đình hay định kiến xã hội. Họ không cần đến sự “cho phép” từ cha, chồng hay bất kỳ ai để sống đúng với bản thân. Việc khẳng định giá trị của mình được khởi phát một cách tự nhiên từ năng lực, đam mê và khát vọng cá nhân.

Tuy nhiên, xã hội hiện đại đặt con người trước những thách thức phức tạp và tinh vi hơn. Trong một thế giới đa chiều được vận hành bởi nhiều sự kỳ vọng chồng chéo cùng vô vàn những áp lực vô hình, lòng kiêu hãnh không còn đơn thuần là bản tuyên ngôn của sự khác biệt – “tôi là ai giữa đám đông” – mà còn trở thành một hành trình nhận diện và kiến tạo sự tương thích – “tôi là ai giữa chính cuộc đời mình”. Đó phải là một sự phù hợp “hài hoà” mà không “hòa tan”: phù hợp với bản thể sâu xa, với nhịp điệu của môi trường sống, và với những giá trị mà ta chọn gắn bó giữa vô vàn lối sống đang không ngừng va đập. Lòng kiêu hãnh khi ấy không còn là chiếc mặt nạ, mà là cốt lõi, là bản lĩnh để vừa không đánh mất mình, vừa không tách rời thế giới

Niềm kiêu hãnh của phụ nữ hiện đại không còn phụ thuộc vào địa vị hay giới tính. Đó có thể là sự dũng cảm chọn một công việc đúng với mong muốn của bản thân; là lối sống giản dị giữa một xã hội vật chất; là quyết định làm mẹ đơn thân hay từ chối một cuộc hôn nhân an toàn… Tất cả đều bắt nguồn từ một nhận thức rõ ràng: “Tôi biết tôi là ai”. Và khi người phụ nữ dám từ chối những gì không xứng đáng, dám nói “không” trước những gì sai lệch với giá trị cá nhân, đó chính là kiêu hãnh. Lòng kiêu hãnh lúc này không còn là công cụ để đối kháng xã hội, mà là cách để được sống thật, sống sâu, sống có ý nghĩa.

ĐÔI LỜI NHẮN GỬI

“Kiêu hãnh” quyết không “kiêu ngạo”

Không thể nhầm lẫn giữa kiêu hãnh và kiêu ngạo. Kiêu hãnh là lòng tự trọng, là cái tôi bản lĩnh, tỉnh táo, tự tin nhưng không tự phụ. Trong khi đó, kiêu ngạo là cái tôi phình to, thiếu khiêm nhường, dễ làm tổn thương người khác.

Ngoài ra, kiêu hãnh không chỉ là đặc quyền của nữ giới. Dù văn học hay đời thực, mỗi cá nhân, bất kể là giới tính nào, đều cần một nội lực mạnh mẽ để khẳng định bản thân giữa thế giới rộng lớn như vậy. Vì vậy, kiêu hãnh là ngọn lửa của sự sống – sống để được kiêu hãnh và nuôi dưỡng kiêu hãnh để thực sự sống.

Một tượng đài vĩnh tồn

Jane Austen đã rất thành công khi tạc nên chân dung những con người biết kiêu hãnh để sống đúng, sống đẹp. Tài năng của bà không chỉ nằm ở việc khắc họa một Elizabeth thông minh, mạnh mẽ, mà còn ở chỗ đặt lòng kiêu hãnh vào đúng vị trí của nó  như một nhân tố giúp con người hoàn thiện nhân cách. “Kiêu hãnh và Định kiến” không chỉ là câu chuyện tình yêu, mà còn là một bản tuyên ngôn đầy nhân văn về quyền được sống đúng với chính mình, đặc biệt là với người phụ nữ.

Tác giả: Nguyễn Thị Minh Tâm, Nguyễn Thu Trang

Dịch giả: Ngô Tâm Đan