TÍNH NỮ, TÍNH NAM HAY ĐỊNH KIẾN GIỚI MỚI?

Hiện nay, bên cạnh những nỗ lực không ngừng nhằm xóa bỏ bất bình đẳng giới và định kiến giới, mạng xã hội gần đây lại xuất hiện trở lại những khái niệm như “tính nữ” và “tính nam”. Thoạt nghe, chúng có vẻ là những đặc tính tiêu biểu đại diện cho mỗi cá thể nam hoặc nữ. Tuy nhiên, nếu nhìn sâu hơn, đây không hẳn là một bước tiến trong nhận thức về giới, mà chỉ là một hình thức trá hình tinh vi của những định kiến xưa cũ.

Đi tìm định nghĩa khoa học: Tính nữ/ tính nam là gì?

Về mặt khoa học, cho đến hiện tại, chúng ta vẫn chưa có một định nghĩa nào về “tính nữ/ tính nam” (femininity/ masculinity) theo các nghiên cứu khoa học chính thống dù cho các cụm từ này đã và đang được sử dụng vô cùng phổ biến. Những gì chúng ta thường nghe thấy chỉ là những mô tả mang tính chủ quan, dựa trên nhận thức của mỗi cá nhân và cả những khuôn mẫu của một xã hội trọng nam khinh nữ. Theo những nhận định trên truyền thông, tính nữ là “năng lượng của nữ giới”, được gán cho những đặc điểm như nhẹ nhàng, cảm thông, thấu cảm, nhu mì. Ngược lại, tính nam là “năng lượng của nam giới”, mang tính chất ràng buộc với sự lý trí, mạnh mẽ và cứng rắn. 

Sống đúng với tính nữ/ tính nam hay là định kiến giới?

Không khó để bắt gặp những chia sẻ từ các nhà sáng tạo nội dung trên mạng xã hội về lợi ích của việc sống “đúng” với “năng lượng” giới của mình. Đa số họ cho rằng, khi phụ nữ thể hiện sự mềm mỏng, đàn ông cho thấy sự mạnh mẽ, cuộc sống của họ sẽ trở nên suôn sẻ hơn. Ví dụ, Tiktoker Cao Thanh Tú đã chia sẻ về hành trình chuyển giới của mình từ nam sang nữ. Cô cho biết việc sống đúng với giới tính thật và thể hiện tính nữ đã mang lại cho cô sự tự tin và niềm hạnh phúc trong cuộc sống. Đúng là không thể phủ nhận việc sống theo tính nữ/tính nam khiến một số người cảm thấy cuộc sống thực sự trở nên có tốt đẹp hơn. Song, nếu đi sâu về mặt bản chất, khái niệm “tính nam” và “tính nữ” chính là sản phẩm xã hội, được định hình từ những khuôn mẫu truyền thống về vai trò của đàn ông và phụ nữ. Như người đàn ông phải là trụ cột trong gia đình, gánh vác áp lực về mặt kinh tế; còn người phụ nữ sẽ đảm nhận vai trò nội trợ, chăm lo bữa ăn cho các thành viên trong gia đình. Thực chất, tính nam và tính nữ như một trò “bình cũ rượu mới”, vẫn là định kiến giới dưới góc nhìn đầy phân biệt giới để giới hạn khả năng của mỗi người và định khuôn vai trò cho mỗi giới. Sở dĩ nói đây là “góc nhìn đầy phân biệt giới”, bởi sự “tính nữ/ tính nam” dường như phân chia tính cách, hành vi của con người theo giới tính, trong khi những đặc điểm này xuất hiện ở tất cả mọi người không kể giới tính. Như đã biết, sự phân biệt giới vốn mang lại nhiều ảnh hưởng không mấy tích cực. Những định kiến như “phụ nữ không phù hợp với công việc kỹ thuật” hay “đàn ông không nên làm nghề chăm sóc” đã khiến nhiều người không dám theo đuổi ngành nghề mình yêu thích. Theo báo cáo của UN Women, tại Việt Nam, phụ nữ chỉ chiếm khoảng 30% trong các ngành STEM (khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học), phần lớn do định kiến xã hội và thiếu cơ hội tiếp cận. Không chỉ cản trở cơ hội nghề nghiệp, sự phân biệt này còn làm tăng áp lực tâm lý, chẳng hạn như việc nam giới thường bị buộc phải “mạnh mẽ”, không được phép thể hiện cảm xúc, dẫn đến việc nhiều người chịu đựng trầm cảm trong im lặng. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) từng chỉ ra rằng tỉ lệ tự tử ở nam giới cao hơn nữ giới ở nhiều quốc gia, một phần vì áp lực phải “kiềm chế cảm xúc” và không dám tìm kiếm sự giúp đỡ.

Một điểm “tiến bộ” bề ngoài của trào lưu này là sự thừa nhận rằng “tính nữ” và “tính nam” có thể cùng tồn tại trong một cá nhân, bất kể giới tính sinh học. Thế nhưng, mục đích cuối cùng dường như chỉ là thổi phồng lên thành chìa khóa duy nhất dẫn đến thành công trong khi vẫn mang đậm bản chất của một cái nhìn quy chụp định kiến giới. Điều đó có nghĩa, nếu bạn là nữ giới, bạn phải sống theo năng lượng “tính nữ” – luôn dịu dàng, nhu mì, vị tha. Đối với nam giới, hãy sống theo năng lượng “tính nam” – luôn mạnh mẽ, cứng rắn, lý trí. Chính vì vậy, thay vì khuyến khích tự do khám phá những bản thể riêng biệt ẩn bên trong bản thân mỗi người, trào lưu này lại vô tình thúc đẩy việc lựa chọn sống theo những quy chuẩn, định kiến mà xã hội áp đặt lên hai giới.

Không chỉ vậy, người ta còn phân loại “tính nữ” thành nhiều dạng khác nhau. Lấy một bài viết của tạp chí Elle làm ví dụ. Trong bài viết này, các tác giả đã đề cập đến việc một số nhà nghiên cứu đã chia “tính nữ” thành 7 nhóm nguyên mẫu nữ tính cơ bản. Chưa dừng lại ở đó, tính nữ còn được phân loại thành 2 dạng: tính nữ thiên sáng và tính nữ thiên tối. Cụ thể, tính nữ thiên sáng (light feminine energy) được mô tả là những cô gái mang “vibe thiên thần” trong sáng, dịu dàng, ngọt ngào; còn tính nữ thiên tối (dark feminine energy) lại mang vibe “nữ hoàng” quyến rũ, mạnh mẽ, bí ẩn. Nghe thoáng qua thì những điều này có thể giúp phụ nữ định hình phong cách cho bản thân nhưng thực chất, chúng đang làm kìm hãm sự phát triển của mỗi cá nhân, khiến họ dễ dàng tin tưởng và lựa chọn những giá trị này làm chuẩn mực. Sự phân loại tính nữ này càng cho thấy nỗ lực tạo ra những khuôn mẫu tinh vi và khắt khe hơn. Chúng không thực sự giúp mở rộng không gian phát triển – nơi mỗi cá nhân có thể tự do khám phá và khẳng định bản sắc riêng – mà ngược lại chỉ làm gia tăng áp lực phải trở thành một phiên bản đúng với kỳ vọng của xã hội.

Hơn thế nữa, những khái niệm này còn được lồng ghép trong các hoạt động giải trí, tâm linh như tarot và chiêm tinh. Việc gán nhãn “tính nữ” hay “tính nam” cho các cung hoàng đạo, ví dụ như Bọ Cạp là “tính nữ thiên tối”, Thiên Bình là “tính nữ thiên sáng”, tạo ra một lớp vỏ “ngụy khoa học” để hợp lý hoá định khuôn giới, biện minh cho những định kiến giới vốn đã ăn sâu vào tiềm thức.

Nhiều người thậm chí còn phân chia “tính nữ thiên sáng” và “tính nữ thiên tối” dựa trên vẻ ngoài. Điển hình là hình ảnh hai ngôi sao Lisa và Zendaya cùng xuất hiện tại một sự kiện thời trang năm 2023, từng nổi tiếng rần rần một thời trên mạng xã hội. Từ những hình ảnh chụp chung của hai người, nhiều người dùng bình luận, nữ ca sĩ Lisa với vẻ ngoài ngọt ngào tựa búp bê sống là đặc trưng của “tính nữ thiên sáng”. Ngược lại, sự quyến rũ và quyền lực toát ra từ diễn viên Zendaya lại là đặc trưng của “tính nữ thiên tối”. Tuy nhiên, đây thực ra cũng là sự phân chia “năng lượng tính nữ” một cách chủ quan, chỉ dựa trên cách trang điểm, ăn mặc của hai cô nàng tại sự kiện này.

Đặc biệt, những lời khuyên và triết lý về “tính nữ” xuất hiện ngày càng nhiều, nhắm vào sự hoang mang và mất định hướng của phụ nữ trong bối cảnh xã hội có nhiều thay đổi về vai trò giới. Khi đối diện với tình huống này, họ dễ bị dẫn dụ bởi các lời khuyên “sống đúng với tính nữ” như một lối thoát, mà không nhận ra mình đang bị định hướng theo một khuôn mẫu mới – vẫn đầy giới hạn và áp lực như cũ. Hệ quả là nhiều người đánh đồng sự tuân thủ những chuẩn mực này với con đường dẫn đến thành công và hạnh phúc, mà bỏ qua cơ hội cho mỗi người được tự do lựa chọn và thể hiện bản thân theo cách riêng.

“Trò lố” thực hành nâng cao tính nữ/ tính nam 

Những lời khuyên “thực hành nâng cao tính nữ” thường bao gồm những hành động như nói năng nhỏ nhẹ, biết cảm thông, chiều lòng người khác, tham gia các hoạt động như pilates, yoga, hay thậm chí là sử dụng những món đồ nhất định như bình nước Stanley. Tương tự, “thực hành nâng cao tính nam” lại tập trung vào sự kỷ luật, chăm chỉ, cầu tiến và các hoạt động thể chất như tập gym.

Rõ ràng, những hành động này hoàn toàn không mang tính đặc trưng cho giới nào và có thể được thực hiện bởi bất kỳ ai. Khi các hành động đơn thuần bị gán nhãn giới tính và nâng tầm thành “lối sống chuẩn mực”, điều đó không còn là khuyến khích phát triển bản thân, mà là một sự thu hẹp tiềm năng cá nhân. Con người không còn được tự do lựa chọn điều phù hợp với mình, mà phải lựa theo thứ được cho là “năng lượng chính thống” của giới tính. Giờ đây, tính nữ/ tính nam trở thành một lối sống, sử dụng những hình ảnh của sự thành công để định khuôn cho mỗi giới dù những điều trên hoàn toàn có thể được làm bởi cả hai giới. 

Nguyên nhân của sự xuất hiện “tính nam/tính nữ”

Vậy tại sao người ta lại cố tình gán giới tính cho một khái niệm trừu tượng như “năng lượng”? Việc đầu tiên có thể dễ dàng được nhìn thấy là dành cho mục đích thương mại. Các khóa học dạy mọi người cách thành công bằng cách “thực hành nâng cao năng lượng giới”, hoặc các bài quảng cáo dịch vụ tập luyện như pilate, yoga, gym…; những người tự xưng là “chuyên gia” hết lời ca ngợi về một hình mẫu người phụ nữ có tính nữ cao cụ thể là một cô gái xinh đẹp. nói chuyện nhẹ nhàng, cử chỉ duyên dáng… Trong khi thực chất đó vẫn là một quy chuẩn lạc hậu về một khuôn mẫu áp đặt lên những người phụ nữ đã tồn tại từ hàng thế kỉ trước. Những miêu tả về cô gái có “tính nữ cao” không quá khác biệt so với bộ quy chuẩn lỗi thời dành cho các cô gái, là điều mà xã hội đã và đang nỗ lực để đẩy lùi, bây giờ lại được truyền thông đánh bóng hào nhoáng là cách để trở nên “thành công”. Một hình mẫu rất có thể được dựng ra chỉ để những người kinh doanh chuộc lợi từ sự thao túng tâm lý khách hàng. 

Các định nghĩa về “năng lượng giới” có phần thao túng, điều khiển để phụ nữ/ đàn ông phải cư xử đúng với “năng lượng giới” của họ, và mọi điều khó khăn xảy đến với con người là do họ có phần “năng lượng giới” đối nghịch với “năng lượng giới” sinh học trội hơn (Ví dụ: nữ nhưng có “tính nam” trội, nam nhưng có “tính nữ” trội). “Năng lượng giới” được “ca ngợi”  là chìa khóa để giải quyết mọi vấn đề trong cuộc sống, để bạn có trở thành người thành công, được “yêu” và hạnh phúc mãi mãi về sau nếu sống đúng với “năng lượng giới”. Sự thao túng này bỏ qua tất cả những nỗ lực học tập, rèn luyện, phát triển ý thức và nhận thức; bỏ qua những nỗ lực lao động và cống hiến cho xã hội; bỏ qua những giá trị đạo đức “đền ơn đáp nghĩa” hay “uống nước nhớ nguồn” bao đời của dân tộc; chỉ cần bạn có “tính nữ/nam” phù hợp thì bạn sẽ luôn được “yêu”, vui vẻ, vô lo vô nghĩ. Một vòng lặp của những định kiến gò bó lại được hình thành, dạy con người ta được làm gì và không được làm gì để có một cuộc sống tốt đẹp; một công thức được áp dụng cứng nhắc với nhiều người ở nhiều độ tuổi, hoàn cảnh, tính cách khác nhau nhưng tất cả điều chỉ mong muốn nhận được một kết quả duy nhất: được “yêu” và được hạnh phúc. 

Từ đó, một trong những mục đích mà nhiều người thực thành “nâng cao năng lượng giới” là để có một tình yêu viên mãn. Những câu chuyện tình yêu màu hồng được truyền thông tô vẽ trên các trang mạng xã hội, tạo niềm tin mù quáng cho người xem về “công dụng” của “năng lượng giới” trong tình yêu. Niềm tin này đã mắc sai lầm ngay từ cách tư duy “được yêu” trong mối quan hệ, khi tình yêu cũng bị ảnh hưởng bởi nền kinh tế thị trường, người ta tin rằng mình phải “có giá trị trong mắt người khác” để được yêu thương. Những khóa học trên mạng xã hội đánh trúng tâm lý “được yêu” này, những người học đã tin rằng đây là cách duy nhất để chứng tỏ giá trị bản thân trên “thị trường tình yêu”. Mặt khác, nếu như đã tin vào những “năng lượng giới” thì các bạn trẻ ngày nay sẽ có xu hướng tìm kiếm những hình mẫu tương ứng với “tính nữ/tính nam” mà họ cho là phù hợp. Đây không chỉ là vấn đề trong phạm vi “năng lượng giới”, các bạn trẻ ngày nay thường không thật sự có những tiêu chuẩn phù hợp cho người bạn đồng hành của mình, những hình mẫu người yêu lí tưởng thường được dựa theo những nhân vật nổi tiếng hoặc hư cấu trên truyền thông và mạng xã hội như tổng tài, thần tượng, quân nhân… Các bạn trẻ thường thần thánh hóa những con người kể trên, coi họ là hình mẫu lý tưởng để cùng đồng hành, tin rằng nếu “được yêu” bởi những con người đó sẽ tăng giá trị bản thân, tương ứng với việc bản thân ở một địa vị khác cao hơn nhờ được lựa chọn “để yêu” bởi những người tài giỏi. Bản chất để có một tình yêu bền vững là hai con người có sự đồng điệu về tâm hồn (thể hiện qua quan điểm, tư duy hoặc thái độ), cùng đồng hành, chấp nhận để cùng phát triển và trưởng thành; giá trị mà bạn nhận được khi cùng đồng hành với những con người xuất chúng là được học hỏi, phát triển và trưởng thành; không phải là nghiễm nhiên mang mác “người yêu” thì giá trị của bạn tăng vọt, hơn nữa đây cũng là một dạng “tình yêu” không bền chặt. Các xu hướng này đang phản ánh cách “yêu” của nhiều người hiện đại, khi mọi ngóc ngách của cuộc sống đều bị ảnh hưởng bởi truyền thông và tư bản; mọi người có xu hướng chạy theo trào lưu và những thứ bóng bẩy, bỏ qua những giá trị cốt lõi để thật sự phát triển tư duy, kỹ năng, lựa chọn những cuộc tình vội vã, chóng vánh để thỏa mãn những hư vinh, nhu cầu và tạo “giá trị ảo” cho bản thân. 

Tuy không thể phủ nhận rằng ở một khía cạnh nào đó, sự thay đổi này giúp con người phát triển trở thành phiên bản tốt hơn của chính mình, nhưng cách thức truyền thông này khiến ta tin rằng mình sẽ chỉ “được yêu” khi mang lại cho người khác một giá trị nào đó, giống như mối quan hệ “trao đổi” hàng hóa trên thị trường. Với phụ nữ trong tình yêu, cần có sự nhẹ nhàng, bao dung, chịu đựng thì họ sẽ nhận được sự “cưng chiều” và không phải bỏ ra bất cứ thứ gì khác; điều này thể hiện người phụ nữ “có giá”. Với đàn ông trong tình yêu, họ phải mang trong mình sự kiên cường, mạnh mẽ, là chỗ dựa vững chắc, phải trả tiền cho các cuộc hẹn và luôn yêu chiều đối phương thì sẽ có cơ hội lọt vào “mắt xanh” của phái nữ. Những định kiến giới ngày càng được thể hiện rõ nét, những đức tính như trách nhiệm, kỷ luật, kiên định hay nhẫn nại thực chất chẳng phải là những gì mà mỗi người trưởng thành đều nên trở thành hay sao? Hay việc rèn luyện những đức tính tốt còn cần xem xét cả theo yếu tố giới tính?

Kết luận

Tính nữ/ tính nam thực chất chỉ là một trò “bình cũ rượu mới” áp đặt những định kiến giới cũ lên những con người hiện đại theo một cách bóng bẩy, hào nhoáng và dưới lớp vỏ “ngụy khoa học”. Chúng ta sống đang trong thế kỷ XXI, khi các nhà hoạt động xã hội đã và đang vô cùng cố gắng để phá bỏ những định kiến áp đặt lên số đông, việc hưởng ứng theo phong trào “năng lượng giới” không có chọn lọc có thể đang phá bỏ những thành tựu đấu tranh của những thế hệ trước. Đương nhiên, việc phá bỏ định kiến không có nghĩa là bạn tuyệt đối không nên tin tưởng và hành động theo lối sống đó; phá bỏ định kiến là khi bạn không buộc phải phát triển theo một khuôn mẫu định sẵn từ hàng thế kỷ trước, bạn có quyền lựa chọn sống và trở thành một người phù hợp với hoàn cảnh, cá tính và môi trường của mình. Mỗi người sẽ có những con đường phát triển riêng, có sự lựa chọn riêng; và chính những quyết định, lựa chọn đó sẽ xây dựng nên góc nhìn, quan điểm và con người bạn, chứ không phải là một thứ mà bạn không có quyền lựa chọn như giới tính. Chúng ta sẽ có nhiều ràng buộc, trở ngại trên con đường khám phá bản thân, nhưng giới tính sinh học sẽ không phải là vật cản bước con người trên hành trình đó.