[THẾ NÀO LÀ MỘT CUỘC ĐỜI ĐÁNG SỐNG CỦA NGƯỜI PHỤ NỮ]

Trong quá khứ, người phụ nữ từng bị giam cầm bởi vô vàn chiếc lồng sắt mang tên định kiến xã hội, giờ đây khi sống trong một xã hội tự do hơn, người phụ nữ dường như đã bước ra khỏi cái “vỏ bọc” đó để dấn thân, phát triển. Nghe thì rất hay, rất truyền cảm, nhưng liệu cộng đồng của chúng ta có nhận ra rằng, chính họ đang tự nhạo báng cái ý tưởng bình đẳng của mình bằng cách khuôn mẫu hóa người phụ nữ với những cụm từ “thành công” và “độc lập” hay không?

Sự phát triển của một xã hội tiến bộ không chỉ mang đến luồng sinh khí mới cho nền kinh tế, mà còn thổi bùng những làn sóng tư tưởng hiện đại, mang đến cho người phụ nữ dũng khí để bắt đầu đứng lên, bắt đầu cất lên tiếng nói của riêng mình và bước ra khỏi không gian gia đình chật hẹp để dấn thân, phát triển và khẳng định vị thế cá nhân giữa một thế giới từng xem trọng nam quyền hơn tất thảy. Chế độ ấy đã kéo dài hàng nghìn năm, và đến nay, đó vẫn là chiếc lồng vô hình giam hãm số phận của biết bao người phụ nữ, đặc biệt ở những mảnh đất nơi kế sinh nhai còn là điều xa xỉ. Dẫu vậy, không thể phủ nhận rằng, người phụ nữ giờ đây mạnh mẽ hơn, độc lập hơn, họ đã trở thành biểu tượng của thời đại mới, là giấc mơ được nuôi lớn qua bao năm tháng bị kìm nén dưới bức tường phi lý của xã hội.        

Thế nhưng, khi ánh sáng của sự tiến bộ soi rọi quá lâu vào một phía, những góc khuất vô hình lại bắt đầu lộ diện. Một định kiến mới được âm thầm sinh ra, rằng phụ nữ chỉ đáng giá khi kiếm ra tiền. Nếu họ chọn ở nhà, chăm sóc gia đình, thì sẽ bị xem là thụ động, ăn bám, lỗi thời. Từ áp lực phải chăm lo cho gia đình, phụ nữ lại bị đẩy sang cuộc đua của vật chất, nơi tiếng nói, địa vị của họ bị quyết định dựa trên những thành tựu xã hội. Lựa chọn trở thành nội trợ đáng lẽ là quyền tự do của người phụ nữ, giờ đây lại bị phủ nhận như một thất bại.

Vậy, rốt cuộc thì thế nào mới là một cuộc đời đáng sống của phụ nữ? Là khi họ chăm chút cho tổ ấm, hay phải dành toàn bộ thời gian để phát triển nguồn lực kinh tế?

MỘT CUỘC ĐỜI ĐÁNG SỐNG CỦA NGƯỜI PHỤ NỮ LÀ NHƯ THẾ NÀO?

Vậy, một cuộc đời như thế nào mới được gọi là đáng sống? Một hành trình để được gọi là đáng giá thì phải có giá trị, và cuộc sống cũng như vậy. Nhưng những giá trị của cuộc sống không đến từ những khía cạnh bề mặt như thành tích hay tiền bạc, mà đến từ cảm nhận và trải nghiệm riêng của mỗi người. Ý nghĩa của cuộc sống là thứ ta chẳng thể nào đóng khung trong một định nghĩa nhất định, vì vậy cũng chẳng có một khuôn mẫu chung nào để xác định rõ ràng “đáng sống” là gì. Do đó, giá trị của cuộc đời, có thể nói là phụ thuộc vào cách mà chúng ta tự nhận định nó mà không dựa trên bất kì khuôn khổ nào của xã hội. 

Nếu nói như vậy thì tại sao người phụ nữ lại đấu tranh cho giá trị của cuộc đời họ, thứ mà một con người có toàn quyền quyết định? Để hiểu rõ hơn, ta hãy cùng ngược dòng lịch sử về giai đoạn Cách mạng Nông nghiệp đầu tiên (thời kỳ Đá mới), vai trò của người đàn ông trở nên nổi trội hơn, phần lớn do thể lực vượt trội và dần đảm nhiệm vai trò lao động nặng nhọc. Hệ quả của Cách mạng Nông nghiệp này là sự xuất hiện của chế độ tư hữu, dẫn đến sự suy yếu của chế độ mẫu hệ. Nam giới có quyền quyết định hầu như mọi khía cạnh trong cuộc sống gia đình, vai trò của họ được đề cao vì quan niệm của xã hội lúc bấy giờ, rằng chỉ có nam giới mới có khả năng kiếm tiền và nuôi sống gia đình, và chỉ có họ mới có đủ khả năng lãnh đạo một tập thể hay một cộng đồng. Riêng người phụ nữ, họ phải dịu dàng, đằm thắm và thường có vai trò là một hậu phương vững chắc, là bàn tay vun vén hạnh phúc gia đình. Vậy, nhìn chung, mỗi phái đều có vai trò của riêng mình để vận hành một mái nhà êm ấm, nhưng do đâu mà người phụ nữ lại bị khinh thường đến thế? Từ năm 1070, nước ta chính thức tiếp nhận tư tưởng Nho giáo của Trung Hoa, theo đó là quan niệm “trọng nam khinh nữ” sâu sắc. Nho giáo xây dựng một xã hội phụ hệ, nơi vai trò giới được quy định cứng nhắc, rằng, nam giới không chỉ là trụ cột của gia đình mà còn là trụ cột của một quốc gia, vì vậy những chức trọng cao quý trong triều đình như quan lại, vua chúa đều chỉ được giao cho nam giới đảm nhận, còn nữ giới hầu như không có quyền vị, họ không được xếp ngang hàng và thậm chí còn không “xứng” để đem ra so sánh với nam nhi, chỗ của họ là ở phía sau: phải cung phụng và sùng bái người đàn ông trong gia đình. Phụ nữ thậm chí không được đi học, không được tham gia vào khoa cử hay bất kỳ chức vụ nào có quyền thế trong xã hội, công việc duy nhất của họ “chỉ là” quán xuyến gia đình.  Cũng từ những ý niệm đó, người ta làm ngơ những gì xuất phát từ tinh thần và lòng hi sinh của người phụ nữ, hay nói đúng hơn là xem nó như một điều hiển nhiên. Vai trò của phái nữ trong gia đình là cao cả, nhưng dường như sự cao cả ấy đã trở thành điều hiển nhiên, và dần phụ nữ bị xem là yếu đuối, thụ động, vô dụng và ăn bám. Giờ đây, thứ mà người đàn bà cho đi vô điều kiện – tình thương và sự chăm sóc – đã trở thành một điều lệ để đo đạc giá trị sống của họ. Phụ nữ bị ép phải sống trong sự khiêm nhường, cam chịu, phục tùng và phải biết làm hài lòng người khác, đặc biệt là nam giới. Họ bắt buộc phải sống trong khuôn mẫu giới mà xã hội đặt ra cho họ, phải trở thành phái yếu và phải sống theo châm ngôn: “Tại gia tòng phụ, xuất giá tòng phu, phu tử tòng tử”. Như thế thì người đàn bà mới được đời công nhận và được vinh danh “đáng sống”.

Nhưng cái danh đáng sống mà người phụ nữ nhận được cũng chỉ là dựa trên những giá trị bề mặt và quy chuẩn xã hội, chứ bản thân họ, mấy ai mà hạnh phúc và viên mãn khi phải tự cầm tù bản thân như thế? Những người phụ nữ thống khổ đã không ngừng đấu tranh, hy vọng một tương lai chính mình định nghĩa chính mình, và vững tin vào một thế giới nơi họ được trân trọng, nâng niu và thấu cảm nhiều hơn. Và rồi thời điểm đó cũng đến. Khi xã hội văn minh hơn và tiến bộ hơn, người phụ nữ giờ đây đã có thể thỏa sức thể hiện bản thân mình. Họ được lựa chọn cuộc sống của riêng mình, được tự do làm những gì mình muốn và hơn hết là không còn bị bó buộc bởi người đàn ông. Nhưng liệu sự tự do này là tuyệt đối, hay chỉ là bầu trời bình yên trước cơn giông bão?

PHỤ NỮ BUỘC PHẢI ĐÁNH ĐỔI ĐỂ CÓ ĐƯỢC CUỘC ĐỜI MÀ MÌNH MONG MUỐN

Đi kèm với sự phát triển của một xã hội tân tiến là các phong trào đấu tranh vì nữ quyền nhằm hướng đến một thế giới công bằng, tự do và văn minh. Nhờ sự đấu tranh mãnh liệt này mà người phụ nữ hiện đại mới dần lấy lại được những quyền cơ bản của con người, xóa bỏ những xiềng xích của xã hội xưa và dần vươn lên phía trước để có thể tự hào được sống một kiếp người trọn vẹn, không còn bị bó hẹp trong khuôn khổ của xã hội đối với người phụ nữ nữa. Nhưng chúng ta có đang hiểu đúng về khái niệm và ý nghĩa của phong trào nữ quyền, hay ta đang bóp méo nó thành một trào lưu “muốn được sống như nam giới” của phụ nữ?

Các thông tin sai lệch được truyền bá tràn lan trên các nền tảng xã hội là nguyên nhân lớn nhất gây cản trở quá trình nâng cao nhận thức của cộng đồng về các vấn đề bình đẳng giới, từ đó đánh tráo khái niệm nữ quyền, gây nên các hành động cực đoan và định kiến của xã hội. Tiêu biểu chính là tư duy nữ quyền độc hại, khi phụ nữ ép mình trở nên “đàn ông”  hơn và xã hội ủng hộ điều đó. Họ cho rằng việc cố ép bản thân trở nên nên mạnh mẽ, độc  lập, có danh vọng và tiền tài là đang bắt kịp với thời đại. Nhưng thực chất, khi phái nữ chúng ta ép mình theo đuổi mẫu hình “phụ nữ hiện đại” được định nghĩa bằng những tiêu chuẩn được quan niệm là dành cho đàn ông, ta vô tình công nhận rằng những tiêu chuẩn đó là đúng đắn, là thước đo giá trị. Điều này không làm suy yếu chế độ nam quyền mà ngược lại, kéo dài nó dưới lớp vỏ nữ quyền. Bình đẳng giới thật sự không nằm ở việc phụ nữ bắt chước người đàn ông, mà ở việc mọi giới đều có quyền lựa chọn và được tôn trọng với chính bản sắc của mình.

Người phụ nữ, từ gánh nặng gia đình chuyển dần sang áp lực tài chính. Xã hội vừa muốn phụ nữ đóng vai trò của một người vợ, người mẹ vừa muốn họ phải theo mẫu hình tiêu biểu của người đàn ông, đi làm và độc lập tài chính. Dưới áp lực phải trở nên hoàn hảo của xã hội, nhiều người phụ nữ đánh mất đi chính bản thân mình, mãi mãi bị giam cầm bởi xiềng xích của định kiến mà chẳng thể nào thoát ra. Sống trong một thế giới như thế, phái nữ buộc phải đánh đổi để sống một cuộc đời đáng sống, hoặc chạy theo những khuôn mẫu của xã hội để được tôn vinh, hoặc sống đúng với chính mình và bị người đời khinh miệt, chỉ trích. 

PHỤ NỮ CÓ CẦN “CÓ TẤT CẢ” ĐỂ ĐƯỢC CÔNG NHẬN VÀ YÊU THƯƠNG?

Trong xã hội hiện đại, người ta thường áp lên phụ nữ một bộ tiêu chuẩn ngầm định, một “combo thành công” khiến cho họ bị giam lỏng trong vòng xoáy của áp lực. Một người phụ nữ lý tưởng, theo định kiến chung, phải hội tụ đủ mọi phẩm chất: “giỏi việc nước, đảm việc nhà”, giữ được vẻ ngoài xinh đẹp, đồng thời hoàn thành thiên chức làm mẹ. Sự kỳ vọng này, dù được ca ngợi bằng những lời có cánh nhưng thực chất lại là chiếc khuôn ngột ngạt, đẩy phụ nữ vào một cuộc đua không hồi kết để “có tất cả”.

Nhưng liệu đây có phải là tiêu chuẩn thực tế? Hay chỉ là cái bóng mơ hồ mà xã hội dựng lên, khiến không ít người kiệt sức trên hành trình làm vừa lòng mọi ánh mắt? Có thể nói, áp lực đè nặng lên phụ nữ ngay từ những cột mốc đầu đời. Khi còn trẻ, họ liên tục đối diện với những câu hỏi “Bao giờ lấy chồng?”, như thể hôn nhân là nhiệm vụ bắt buộc phải hoàn thành đúng thời hạn. Khi đã kết hôn, áp lực dần chuyển thành “Bao giờ sinh con?”, rồi tiếp tục là “Có nuôi dạy con tốt không?” Mỗi giai đoạn của cuộc đời phụ nữ đều gắn liền với những kỳ vọng mới, những thước đo mới. Từng bước đi, từng lựa chọn, từng khoảnh khắc, dường như luôn bị cân đo đong đếm bằng ánh nhìn của người khác, hơn là bằng hạnh phúc cá nhân.

Không chỉ trong đời sống thường nhật, mà cả trong văn hóa đại chúng, phụ nữ cũng thường được vẽ nên hình ảnh “người phụ nữ hoàn hảo”. Những bộ phim, những bài báo ca tụng mẫu hình “giỏi việc nước, đảm việc nhà” như một chuẩn mực. Như trong bộ phim nổi tiếng “The Devil Wears Prada”, nhân vật Miranda Priestly là biểu tượng của thành công đỉnh cao trong sự nghiệp. Thế nhưng, đằng sau vẻ ngoài quyền lực ấy là sự cô đơn, cùng một gia đình tan vỡ và cuộc sống cá nhân đầy trống rỗng. Đó là một minh chứng điển hình cho sự đánh đổi nặng nề khi xã hội đòi hỏi phụ nữ phải “có tất cả”.

Thực tế, việc đòi hỏi một người phụ nữ cùng lúc hoàn hảo trên mọi mặt trận là một tiêu chuẩn phi thực tế, thậm chí tàn nhẫn. Bởi vì “tất cả” là một giấc mơ không có thực: không ai có thể cùng lúc xuất sắc ở mọi vai trò mà không phải đánh đổi, hy sinh, thậm chí đánh mất một phần bản thân. Tình yêu thương là giá trị tự thân được trao cho con người vì chính họ, vì con người thật của họ, chứ không phải vì sự hoàn hảo được dựng lên để làm hài lòng xã hội. Một người phụ nữ chọn tập trung vào sự nghiệp, chọn làm nội trợ toàn thời gian hay lựa chọn sống cho đam mê cá nhân, hoặc không kết hôn, không sinh con – thì đều xứng đáng được yêu thương và tôn trọng.

XÃ HỘI TIẾN BỘ LÀ KHI LỰA CHỌN CỦA NGƯỜI PHỤ NỮ ĐƯỢC TÔN TRỌNG

Xã hội chỉ thực sự tiến bộ khi mỗi lựa chọn của phụ nữ đều được đón nhận bằng ánh mắt thấu hiểu, không phải bằng định kiến và phán xét. Khi một người phụ nữ được tự do chọn cách sống của riêng mình – dù là vươn cao trong sự nghiệp, hay tận hưởng một cuộc sống bình dị mà không phải chịu đựng những lời đàm tiếu, đó mới là lúc chúng ta thực sự tôn trọng giá trị con người. Những câu chuyện truyền cảm hứng từ thế giới thực cũng cho thấy điều này. Jacinda Ardern, cựu Thủ tướng New Zealand, đã từng gây chấn động khi vừa lãnh đạo đất nước vừa sinh con trong nhiệm kỳ. Nhưng điều khiến cô được yêu mến không chỉ là vì khả năng “cân bằng” sự nghiệp và gia đình, mà là vì cô đã dám sống thật với những lựa chọn cá nhân, thẳng thắn đối diện với định kiến và vẫn giữ được sự nhân văn trong cách điều hành đất nước.

Một người phụ nữ không cần phải làm hài lòng tất cả mọi người xung quanh hay cố gắng chứng minh điều gì để xứng đáng nhận được tình yêu và sự trân trọng. Chúng ta không thể đặt lên vai họ những tiêu chuẩn vô lý về sự hoàn hảo hay mong đợi họ phải có tất cả. Vì cuối cùng, sự tự do và tự hào với chính mình mới chính là đích đến của tình yêu và sự công nhận thật sự. Xã hội tiến bộ là nơi phụ nữ được tôn trọng với lựa chọn của chính mình. Một người phụ nữ có thể chọn làm nội trợ, làm lãnh đạo, làm nghệ sĩ, làm doanh nhân, hoặc thậm chí chọn không làm gì cả – và dù với bất kì lựa chọn nào, họ cũng xứng đáng được đón nhận bằng ánh mắt thấu hiểu, không phải bị soi xét bởi “ánh mắt” định kiến. Trong một xã hội thực sự văn minh, phụ nữ được quyền tự do lựa chọn và quyết định hạnh phúc của mình. Được quyền chọn con đường cho riêng mình mà không bị phán xét. Tự do khỏi ánh nhìn đánh giá của người đời mới chính là nền tảng đích thực để một xã hội tiến bộ.

Thế nhưng, hành trình để một người phụ nữ thực sự được sống như chính mình không hề dễ dàng. Bởi không chỉ đấu tranh với định kiến bên ngoài, họ còn phải đối diện với những xung đột trong nội tâm của mình. Một bên là khát khao được tự do, được bước đi theo tiếng gọi của bản thân. Một bên là áp lực phải đáp ứng kỳ vọng của gia đình, cộng đồng, thậm chí là kỳ vọng họ đã tự dựng lên để cảm thấy mình “đủ giá trị” trong mắt người khác.

Vậy làm sao để thống nhất giữa mong muốn là chính mình và nhu cầu trở thành một cá nhân đáng giá trong mắt xã hội? Làm sao để một người phụ nữ vừa có thể tự tin với sự lựa chọn của mình, vừa không cảm thấy lạc lõng trong tập thể? Câu trả lời không dễ dàng, bởi nó đòi hỏi cả một quá trình nhận diện, tháo gỡ và xây dựng lại những giá trị bên trong.

Trước tiên, cần phải thừa nhận rằng: mỗi người có một định nghĩa riêng về hạnh phúc và thành công. Không có một công thức chung cho tất cả. Một người phụ nữ chọn sống đơn giản, dành thời gian cho bản thân và gia đình, không hề kém cỏi so với người chinh phục đỉnh cao sự nghiệp. Một người chọn sống một mình, đi du lịch, theo đuổi đam mê, không có gì “bất thường” để phải biện minh. Mọi cuộc đời, miễn là được sống với sự lựa chọn có ý thức và lòng yêu thương bản thân, đều trọn vẹn như nhau.

Tiếp theo, xã hội cần học cách tôn trọng sự khác biệt. Không phải ai cũng cần kết hôn trước 30 tuổi. Không phải ai cũng cần sinh con để được xem là “trọn vẹn”. Không phải ai cũng cần giữ dáng chuẩn từng centimet hay theo đuổi một hình ảnh “phụ nữ lý tưởng”. Tôn trọng phụ nữ, là tôn trọng quyền tự do lựa chọn cuộc đời họ – kể cả khi lựa chọn đó khác biệt với chuẩn mực chung.

Cuối cùng, bản thân mỗi người phụ nữ cũng cần học cách yêu thương chính mình mà không cần sự phê chuẩn từ bên ngoài. Cần học cách đặt ra giá trị cho bản thân dựa trên những điều mình thực sự tin tưởng, thay vì dựa trên những tràng vỗ tay hay ánh nhìn ngưỡng mộ của người khác. Bởi giá trị của một con người, rốt cuộc, không nằm ở việc họ “vừa lòng” bao nhiêu người – mà nằm ở việc họ đã trung thực với bản thân mình đến mức nào. 

Hành trình để phụ nữ được là chính mình và cảm thấy mình đáng giá hoàn toàn không hề dễ dàng, nhưng nó là hành trình đầy tự hào và ý nghĩa. Một xã hội thực sự tiến bộ, sẽ là nơi mà mỗi người phụ nữ, dù chọn con đường nào, cũng có thể tự tin ngẩng cao đầu bước đi, không sợ bị tổn thương bởi ánh nhìn của người đời.

Một người phụ nữ chọn ra ngoài đi làm – cô ấy mạnh mẽ. Một người phụ nữ chọn ở nhà đảm đang việc bếp núc – cô ấy cũng mạnh mẽ theo một cách khác. Chúng ta không thể đòi hỏi một thế giới đa sắc mà lại muốn tất cả phụ nữ phải sống trong cùng một màu.

Đáng tiếc, trong dòng chảy của chủ nghĩa nữ quyền hiện đại, đã có lúc chúng ta quên mất điều đó. Khi xã hội bắt đầu phân định giá trị người phụ nữ bằng khả năng tài chính thay vì giá trị con người, khi một người mẹ toàn thời gian bị nhìn với ánh mắt thương hại thay vì biết ơn, thì bình đẳng ấy đã lệch hướng. Bởi bình đẳng không phải là đồng hóa, không phải tất cả cùng mặc một bộ áo công sở, cùng làm một công việc,  mà đó là tôn trọng mọi hình thái của sự sống và sự lựa chọn.

Nếu một người phụ nữ chọn ở nhà để nuôi con bằng cả trái tim, đó không phải là bước lùi. Cô ấy không “ăn bám”, mà đang đầu tư vào thế hệ tương lai. Không ai có quyền định giá sự vất vả bằng một khoản lương hàng tháng – bởi có những điều không thể quy đổi bằng tiền bạc, mà chỉ có thể hiểu bằng trái tim.

Vì thế, điều mà phong trào bình đẳng giới cần khôi phục lại, không chỉ là cơ hội, mà là quyền lựa chọn. Và điều xã hội văn minh cần học lại, không chỉ là cách trao quyền, mà là cách công nhận mọi hình thức hiện diện của người phụ nữ – như một giá trị trọn vẹn.

Tác giả: Nguyễn Đặng Huỳnh Trâm, Phan Quỳnh Anh Thư

Dịch giả: Huỳnh Phương Anh, Nguyễn Ngọc Linh, Trần Ái Linh