VĂN HÓA LÀM ĐẸP THẬP NIÊN 2020: GIẢI PHÓNG HAY TÁI LẬP ÁP LỰC?

Nếu trước đây. chuẩn mực cái đẹp thường được định hình để đáp ứng kỳ vọng của xã hội truyền thống, thì thập niên 2020 đã chứng kiến một cú tráo đổi khái niệm ngoạn mục. Dưới sự chi phối của thuật toán TikTok và AI, làm đẹp từ áp lực xã hội đã biến tướng thành “nghĩa vụ văn hóa” nhân danh việc yêu bản thân. Chúng ta rũ bỏ phấn son để tìm tự do, nhưng lại rơi vào xiềng xích của một “mặt mộc đạt chuẩn” — một dự án tối ưu hóa cơ thể không điểm dừng. Liệu đây là quyền tự chủ, hay chỉ là sự lệ thuộc tinh vi hơn vào những hóa đơn thẩm mỹ đắt đỏ?

I. KHI MẶT MỘC TRỞ THÀNH MÓN ĐỒ XA XỈ NHẤT

Tiêu chuẩn thẩm mỹ của những năm 2020 đang chứng kiến một sự chuyển dịch lớn: thay vì dùng son phấn để khỏa lấp khuyết điểm, phụ nữ giờ đây buộc phải “đẹp từ cốt lõi” với làn da căng bóng, hàm răng trắng đều và mái tóc dày mượt. Đằng sau cái mác “vẻ đẹp không cố gắng” (effortless beauty) thực chất là một sự đầu tư khổng lồ về nguồn lực, nơi các can thiệp xâm lấn như Botox, Filler hay lột da hóa học được bình thường hóa như một lẽ tất yếu.

Theo phân tích từ “Why Skin Health Matters In Facial Attraction” (tạm dịch: “Vì sao làn da khỏe mạnh lại quan trọng với sự hấp dẫn của khuôn mặt?”) [1], làn da không chỉ là yếu tố thẩm mỹ mà còn là một “bản báo cáo” sinh học. Một gương mặt mịn màng, đều màu được mặc định là dấu hiệu của sức khỏe tốt và sự hấp dẫn; ngược lại, làn da sạm bị đánh giá là biểu hiện của sự suy nhược. Nếu ở thế kỷ trước, trang sức là thước đo của sự giàu có, thì ngày nay, làn da “glass skin” lại là dấu hiệu của một dạng giàu có khác — sự dư dả về thời gian để chăm sóc chính mình. Để duy trì trạng thái “tự nhiên” ấy, bạn phải ngủ đủ giấc, đi Clinic hàng tuần và theo đuổi những chế độ thực dưỡng đắt đỏ.

Thực tế này phơi bày một nghịch lý nghiệt ngã rằng: việc theo đuổi các chuẩn mực xã hội dường như là “cuộc chơi riêng” của nhóm phụ nữ trung lưu có nền tảng kinh tế vững chắc. Đối với phụ nữ ở tầng lớp yếu thế hay thu nhập thấp, những tiêu chuẩn này không còn là mục tiêu làm đẹp mà trở thành một “gánh nặng kép”. Họ không chỉ bị gạt ra lề cuộc đua ngoại hình do rào cản tài chính, mà còn phải chịu đựng sự phán xét khắt khe từ xã hội trong khi vẫn đang chật vật với nỗi lo cơm áo. Rõ ràng, đây không phải là cuộc giải phóng phụ nữ khỏi xiềng xích của mỹ phẩm, mà là sự nâng mức xà của cái đẹp lên một tầm cao tàn nhẫn hơn: nếu bạn không đẹp tự nhiên, bạn sẽ bị quy kết thẳng thừng là “nghèo” hoặc “lười”.

II. CƠN NGHIỆN CHỈNH SỬA TỪ FILTER ĐẾN DAO KÉO.

Khi xã hội bắt đầu tôn sùng gương mặt mộc như một món đồ xa xỉ để khẳng định vị thế, thì cũng là lúc phụ nữ rơi vào một “cơn nghiện” chỉnh sửa khốc liệt để đạt được sự tự nhiên phi thực tế đó. Sự nguy hiểm tột độ của thập niên 2020 nằm ở chỗ, ranh giới giữa thực và ảo đã bị xóa nhòa bởi những bộ lọc (filter) trên mạng xã hội. Chúng ta đang chứng kiến sự trỗi dậy của Snapchat Dysmorphia (Tạm dịch: Hội chứng mặc cảm do ứng dụng). Đây là hiện tượng người dùng lo âu, mặc cảm, tự ti về gương mặt thật chưa qua lớp filter. Từ đó, một số người mong muốn thực hiện những ca phẫu thuật thẩm mỹ để trông giống diện mạo đã qua bộ lọc của chính họ [2]. 

Thực trạng này đã được chứng minh qua nghiên cứu của Fardouly và cộng sự (2015) về tác động của mạng xã hội đối với tâm lý phụ nữ [3]. Nghiên cứu chỉ ra rằng việc tiếp xúc thường xuyên với các hình ảnh được lý tưởng hóa không chỉ gây ra sự lo âu về ngoại hình mà còn tạo ra một sự so sánh hướng thượng (upward comparison) đầy độc hại. Phụ nữ vô thức lấy những “khung hình ảo” của bạn bè và người nổi tiếng làm thước đo cho thực tại, dẫn đến một khoảng cách tâm lý mênh mông giữa con người thật trong gương và con người lý tưởng trên màn hình, từ đó bóp nghẹt sự tự tin vốn có.

Những tác động tâm lý ấy đang chuyển hóa thành những thay đổi trong hành vi làm đẹp. Theo báo cáo của Hiệp hội Phẫu thuật Thẩm mỹ Quốc tế (ISAPS), tổng số ca phẫu thuật đã tăng 42,5% từ năm 2020 đến 2024. Trong đó, phẫu thuật mí mắt là thủ thuật phẫu thuật phổ biến nhất với hơn 2,1 triệu ca — tăng 13,4%. Các thủ thuật không phẫu thuật phổ biến là tiêm độc tố botulinum với 7,8 triệu ca và tiêm axit hyaluronic (chất làm đầy) với 6,3 triệu ca [4]. Những con số trên phản ánh xu hướng theo đuổi vẻ đẹp hoàn hảo vốn tồn tại trong các thuật toán chỉnh ảnh.

Hiện tượng này không chỉ diễn ra ở người trưởng thành; số liệu từ Dove chỉ ra rằng khoảng 80% bé gái đã bắt đầu dùng các ứng dụng chỉnh sửa ảnh để thay đổi ngoại hình trước khi đăng tải lên mạng xã hội [5]. “Cơn nghiện” này không chỉ sửa sang đường nét, mà nó đang âm thầm “phẫu thuật” luôn cả tư duy về giá trị con người. Nó đóng đinh vào tâm trí họ một niềm tin độc hại rằng, bản thân chỉ có giá trị khi trông giống như một bức ảnh đã được lọc sạch mọi khuyết điểm như mụn, lỗ chân lông to… Suy cho cùng, việc tôn sùng mặt mộc hay lạm dụng filter đều khiến cái đẹp trở thành một cuộc chơi đầy áp lực và khắc nghiệt — nơi giá trị thực của bản thân bị bóp nghẹt bởi những tiêu chuẩn phi thực tế.

III. SỰ ĐỒNG HÓA VẺ ĐẸP – CÁI CHẾT CỦA NÉT RIÊNG ĐỘC BẢN

Trong kỷ nguyên của thuật toán, chúng ta đang chứng kiến việc những nét riêng biệt bị khai tử để nhường chỗ cho một khuôn mẫu công nghiệp duy nhất. Thuật toán giống như một chiếc kính hiển vi soi xét mọi chi tiết nhưng lại thiếu đi lăng kính của tâm hồn. Điều này đã được Tate Ryan-Mosley chứng minh trên MIT Technology Review (2021) khi cô thử nghiệm cho các phần mềm AI chấm điểm nhan sắc. Kết quả cho thấy, những “bộ não nhân tạo” này không hề khách quan; chúng được lập trình để ưu tiên các đặc điểm da sáng, gương mặt thon gọn theo tiêu chuẩn phương Tây và lạnh lùng hạ điểm những nét đặc trưng của các chủng tộc khác [6]. 

Hệ thống ấy khước từ cái thần thái riêng biệt, đôi khi đầy nổi loạn của mỗi cá nhân để tôn thờ những gương mặt đại trà. Chính sự tính toán tàn nhẫn ấy đã đúc nên một bộ “đồng phục gương mặt” thời đại: sống mũi cao hẹp, đôi môi mọng nước và chiếc cằm V-line sắc sảo. Khi lướt qua những bức ảnh trên mạng xã hội hay nhìn vào những dàn thí sinh hoa hậu, ta không khỏi chạnh lòng khi thấy những nhan sắc độc bản dần bị hòa tan vào một dây chuyền công nghiệp, nơi việc nhận diện một tâm hồn qua ánh nhìn trở nên khó khăn hơn bao giờ hết.

Trong guồng quay ấy, những đặc điểm nhận dạng của dòng máu Á Đông, của nét Việt thuần túy như đầu mũi hơi tẹt của người Á Đông, gò má tròn của người Việt, hay làn da nâu khỏe khoắn bỗng chốc bị hạ cấp thành “nguyên liệu thô”. Dù ngoài kia, các nhãn hàng vẫn không ngừng vỗ về chúng ta bằng mỹ từ “yêu lấy chính mình” hay “tôn trọng sự đa dạng”. Nhưng thực tế, từ những bộ lọc chỉnh ảnh đến các dòng mỹ phẩm gắn mác “nude” vẫn đang âm thầm định hướng chúng ta về một quy chuẩn thẩm mỹ hợp thị hiếu số đông. Cái đẹp lúc này không còn là sự thăng hoa của cá tính, mà là một sự thỏa hiệp với những tỉ lệ vàng máy móc, nơi nét riêng bị nghiền nát để đổi lấy sự công nhận ảo ảnh từ những thuật toán vô hình 

IV. LÀM THẾ NÀO ĐỂ KHÔNG BỊ NHẤN CHÌM TRONG LÀN SÓNG ĐỒNG HÓA NHAN SẮC?

Để không bị nhấn chìm trong làn sóng đồng hóa nhan sắc, giải pháp đầu tiên không nằm ở các công cụ chỉnh sửa, mà nằm ở việc thay đổi suy nghĩ và hành vi của bản thân. Việc nhìn sâu vào gương mặt thực mỗi ngày là cách để não bộ tái lập kết nối với cơ thể, xóa đi sự “lạ lẫm” nguy hại mà các bộ lọc như filter Tiktok, Instagram đã gieo rắc. Thay vì cố gắng xây dựng một hình ảnh không tì vết, hãy để mọi người thấy những khoảnh khắc thật của bạn. Sự tự do chỉ đến khi ta dám mở lòng đón nhận thực tại, với tất cả những nét vụng về và chân phương nhất.

Đi sâu hơn vào bản chất của hành vi, chúng ta cần thiết lập một lăng kính phân định rạch ròi giữa “chăm sóc” và “chối bỏ”. Chăm sóc da để khỏe mạnh hay rèn luyện để cơ thể bền bỉ nên được hiểu là hành động giữ gìn vẻ đẹp nguyên bản của một “tác phẩm” được nhào nặn từ tình yêu của vô số thế hệ. Khi ấy, làm đẹp chính là sự trân trọng đối với sự sống mà ta may mắn được kế thừa. Ngược lại, việc cố ép mình vào những khuôn mẫu hoàn hảo nhân tạo thực chất là một cách chúng ta đang tự chối bỏ vẻ đẹp thực sự của chính mình. Thay vì dồn nỗ lực vào những thủ thuật ngắn hạn phục vụ mục đích “sống ảo”, hãy ưu tiên những giá trị tạo nên một cơ thể hạnh phúc: một giấc ngủ sâu, một chế độ ăn sạch và rèn luyện sức khỏe. Làm đẹp lúc này không còn là cuộc chạy đua kiệt sức để “đạt chuẩn”, mà là hành trình bồi đắp nội lực, nơi sự tự tin được sinh ra từ một cơ thể khỏe mạnh và một tâm hồn bình yên.

Ngoài ra, Lexie Kite – đồng tác giả của “More Than a Body”, đã từng đề xuất giải pháp vô cùng thực tiễn chính là việc người dùng chủ động “huấn luyện” thuật toán của mạng xã hội thông qua hành vi tương tác của mình. Các nền tảng số vận hành dựa trên hệ thống thuật toán đề xuất, vốn học hỏi từ thói quen xem, thích và tương tác của người dùng. Vì vậy, khi bắt gặp những nội dung cổ vũ tiêu chuẩn sắc đẹp độc hại hoặc quảng bá hình ảnh cơ thể phi thực tế, người dùng có thể lựa chọn lướt qua ngay lập tức, đánh dấu “không quan tâm” hoặc báo cáo nội dung đó. Những hành vi nhỏ nhưng lặp lại này dần định hình lại dòng nội dung (feed) cá nhân, khiến thuật toán giảm đề xuất các thông điệp gây áp lực ngoại hình. Theo cách đó, người dùng không chỉ bảo vệ sức khỏe tâm lý của bản thân mà còn gián tiếp góp phần hạn chế sự lan rộng của các chuẩn mực sắc đẹp độc hại trong môi trường truyền thông số.

Cuối cùng, sự thay đổi sẽ không thể trọn vẹn nếu thiếu đi tư duy đạo đức của các hệ thống doanh nghiệp. Các thương hiệu mỹ phẩm và thời trang cần phải thừa nhận quyền được hiện diện cho mọi bản sắc thay vì đóng khung nhan sắc trong những hình mẫu độc tôn. Đa dạng không nên chỉ là một khẩu hiệu tiếp thị thời thượng, mà phải là một cam kết: từ những người mẫu mang nét đẹp đặc thù của vùng miền, dân tộc đến những hình thể không theo tỉ lệ vàng. Khi các nhãn hàng dám xóa bỏ những định kiến về một “gương mặt đạt chuẩn”, họ đồng thời cũng dỡ bỏ chiếc lồng kính đang giam giữ sự tự tin của phái đẹp. Chỉ khi đó, mỗi phụ nữ mới có thể tháo bỏ mọi lớp mặt nạ và sống với nét đẹp độc bản của mình.

Tài liệu tham khảo:

(1) Why Skin Health Matters In Facial Attraction | Skin Texture and Colour Predicting Perceived Health Why Skin Health Matters In Facial Attraction | Skin Texture and Colour Predicting Perceived Health

(2) Mancin, P., Gaudenzi, V., Telesca, R., Centofanti, D., Bartoletti, E., & Cerea, S. (2025). Exploring Snapchat Dysmorphia, Body Dysmorphic Disorder Symptoms, and Body Trust in Patients Seeking Aesthetic Medicine Procedures. Aesthetic Surgery Journal, sjaf185. 

(3) Fardouly, J., Diedrichs, P. C., Vartanian, L. R., & Halliwell, E. (2015). Social Comparisons on Social media: the Impact of Facebook on Young women’s Body Image Concerns and Mood. Body Image, 13(1), 38–45. https://doi.org/10.1016/j.bodyim.2014.12.002

(4) https://www.isaps.org/discover/about-isaps/global-statistics/global-survey-2024-full-report-and-press-releases/

(5) Dove. (2022, October 31). Toxic beauty standards on social media: The stats – Dove. Dove; Dove. https://www.dove.com/us/en/campaigns/purpose/social-media-and-body-image.html

(6) Tate Ryan-Mosley. (2021, March 5). I asked an AI to tell me how beautiful I am. MIT Technology Review. https://www.technologyreview.com/2021/03/05/1020133/ai-algorithm-rate-beauty-score-attractive-face

Tác giả: Phan Quỳnh Anh Thư