Trong ký ức tuổi thơ của nhiều thế hệ, nhân vật phù thủy – được khắc họa qua những trang truyện như Nàng Bạch Tuyết hay Hansel & Gretel – thường hiện thân cho cái ác, sự dị hợm và gắn liền với hành vi hạ độc. Có lẽ vì thế mà xuyên suốt dòng chảy lịch sử, phụ nữ – những người bị gắn với hình ảnh phù thủy độc ác, phải sống trong sự thù ghét của xã hội, luôn mang trong mình một nỗi sợ bị kìm hãm hay thậm chí bị cướp lấy tính mạng. Thế nhưng, hình tượng phù thủy dần bước ra khỏi bóng tối của sự kỳ thị để trở thành một biểu tượng cho quyền tự chủ và sức mạnh của phụ nữ. Sự thay đổi được biểu hiện rõ nét qua từng nỗ lực đấu tranh của người phụ nữ, đặc biệt là các tác phẩm điện ảnh và văn chương.
I. QUÁ KHỨ PHONG TRÀO WITCH HUNT
Từ nỗi sợ hãi lâu đời đối với ma quỷ và các thế lực siêu nhiên, xã hội châu Âu trung đại dần hình thành một hệ thống niềm tin gắn phép thuật với dị giáo và Satan, dẫn tới phong trào Săn phù thủy (Witch Hunt). Ngay từ khoảng thế kỷ XI-XIV, những quan niệm này đã phát triển mạnh, biến các nghi ngờ mơ hồ thành các cáo buộc mang tính tôn giáo và pháp lý, đặt nền móng cho các cuộc săn phù thủy sau này. Trong bối cảnh đó, sự ra đời của cuốn sách “Malleus Maleficarum” (tạm dịch: Búa tạ của các phù thủy) của tác giả Heinrich Kramer vào năm 1486 đã không chỉ là bước ngoặt quan trọng củng cố nỗi sợ mà còn hợp thức hóa việc sát hại phụ nữ dưới danh nghĩa tôn giáo [1].
Suốt ba thế kỷ từ 1450 đến 1750, những câu chuyện được thêu dệt bắt đầu lan rộng. Những cáo buộc phi lý như đánh tráo trẻ sơ sinh hay tước đoạt bản lĩnh đàn ông thực chất là lớp mặt nạ để loại bỏ những người phụ nữ nằm ngoài vòng kiểm soát của hệ tư tưởng thống trị. Đó là những người phụ nữ sống độc lập, có tri thức, am hiểu y thuật hoặc hành nghề trợ sản.
Từ đó, hình tượng phù thủy dần bị biến thành nỗi sợ của xã hội. Họ bị đóng khung trong hình hài của những kẻ điên loạn, xấu xí, cưỡi chổi hoặc giao kèo với quỷ dữ. Chính sự bóp méo này đã kích động trí tưởng tượng cực đoan, biến danh xưng “phù thủy” thành bản án tử hình cho hàng ngàn thân phận vô tội. Ngay cả khi các cuộc xét xử bị bãi bỏ, bóng ma ấy vẫn ám ảnh văn hóa đại chúng qua những thước phim kinh dị hay tiểu thuyết Gothic. Từ nhân vật Abigail Williams trong The Crucible đến Thomasin trong The Witch, người phụ nữ vẫn hiện lên với sự cô độc và hoang dại – một thực thể sinh ra để bị sợ hãi, bị phán xét và bị săn đuổi.
II. HÀNH TRÌNH THAY ĐỔI HÌNH TƯỢNG PHÙ THUỶ TRÊN MÀN ẢNH VÀ VĂN HỌC
Trước sức sống mãnh liệt của các phong trào xã hội tiến bộ, mầm mống của nỗi sợ hãi ấy đã dần lụi tàn, mở ra một chương sách mới của sự thấu hiểu và phục hồi nhân phẩm.
Bước ngoặt đầu tiên diễn ra vào thập niên 1960 với bộ phim “Bewitched” – một lăng kính phản chiếu những biến động xã hội sâu sắc tại Mỹ trong thập niên 60. Bộ phim sử dụng phép thuật như một phép ẩn dụ cho sức mạnh và sự độc lập của phụ nữ trong bối cảnh xã hội gia trưởng. Nhân vật chính Samantha Stephens là một phù thủy mang ngoại hình của một người phụ nữ bình dân. Cô đại diện cho hình mẫu phụ nữ hiện đại bị giằng xé giữa vai trò của một bà nội trợ truyền thống và một người mang năng lực phi thường, khi cô thường xuyên phải che giấu phép thuật để làm hài lòng người chồng Darrin. Có thể nói, tác phẩm không chỉ phản ánh áp lực hòa nhập và sự kìm nén trí tuệ của phụ nữ thời bấy giờ, mà còn góp phần quan trọng trên hành trình tái định nghĩa hình tượng phù thủy từ một kẻ phản diện đáng sợ trở thành biểu tượng của nữ quyền và sự tự chủ [2].
Năm 1964 chào đón sự ra đời của cuốn sách “Feminine Mystique” được viết bởi Betty Friedan. Tác phẩm đã trực tiếp thách thức chế độ phụ quyền và là ngọn lửa thúc đẩy phụ nữ thoát khỏi những xiềng xích quyền lực lạc hậu ở trong gia đình và nơi làm việc. Cuốn sách đã trở thành tiền đề cho sự trỗi dậy, đòi lại công bằng, xóa bỏ bạo lực, cũng như đập phá các khuôn mẫu xã hội truyền thống về việc làm và về vị trí trong gia đình của người phụ nữ. Nhờ những dư âm đó mà năm 1968 đã chứng kiến cuộc biểu tình đầu tiên được tổ chức bởi W.I.T.C.H – Women’s International Terrorist Conspiracy from Hell (tạm dịch: Âm mưu khủng bố Quốc tế của phụ nữ từ địa ngục) vào đêm Halloween, khi các thành viên hóa trang thành phù thủy và diễu hành xuống phố Wall để loại bỏ sự thống trị của chế độ gia trưởng trên khắp nước Mỹ. Đây cũng chính là sự kiện đánh dấu hình ảnh phù thủy được đưa vào phong trào nữ quyền và là bước đệm cho các cuộc biểu tình tiếp theo. [3]
Đến thập niên 1970, tác phẩm “Carrie” của Stephen King đã mang đến một góc nhìn khốc liệt hơn khi khắc họa phù thủy như một nạn nhân của sự kìm nén và bạo lực xã hội thông qua nhân vật chính Carrie. Khác với vẻ đẹp xinh xắn, hiền lành của Samantha Stephens, Carrie được ví như một phù thủy bị ruồng bỏ và bạo lực, không chỉ bởi bạn bè đồng lứa mà còn bởi chính người mẹ của mình. Tác phẩm, thay vì gieo rắc nỗi sợ vô căn cứ, buộc người xem phải đối diện với sự thấu cảm, nhận ra rằng quyền năng bộc phát đôi khi là sự phản kháng của những cá nhân bị dồn vào đường cùng [4].
Bước sang thập niên 1990, các tác phẩm điện ảnh như “Sabrina The Teenage Witch” và “The Craft” tiếp tục làm dịu đi hình tượng này bằng cách gắn phép thuật với quá trình trưởng thành và tìm kiếm bản sắc cá nhân. Ở cả hai tác phẩm này, hình ảnh phù thủy trở nên gần gũi hơn với thế hệ trẻ khi các nhân vật dùng năng lực của mình để làm đẹp cho bản thân và xóa bỏ bạo lực học đường. Khác với diện mạo đáng sợ hay bị kìm nén, ở đây, hình ảnh phù thủy có nét nhẹ nhàng và nữ tính (femininity). Qua hai ví dụ điển hình này, người đọc nhận thấy rằng sức mạnh(power) và nữ tính(femininity) không phải hai sắc tố riêng biệt mà là sự hòa hợp của một hình ảnh mới – phù thủy hiện đại.
Cuộc cách mạng tư tưởng thực sự đạt đỉnh cao vào thế kỷ XXI qua hai cột mốc “Wicked” và “Maleficent”. Nếu Elphaba trong “Wicked” lật ngược quan điểm về thiện và ác, chứng minh rằng sự “độc ác” thường chỉ là cái nhãn dán mà đám đông áp đặt lên kẻ dám phản kháng, thì “Maleficent” lại hoàn thiện bức chân dung đó bằng cách phơi bày những tổn thương và bản năng bảo vệ mạnh mẽ đằng sau vẻ ngoài gai góc. Chuỗi mắt xích này đã chính thức xóa bỏ định kiến lỗi thời, chuyển hóa ánh mắt sợ hãi của xã hội thành sự đồng cảm và ngưỡng mộ dành cho những người phụ nữ bị hiểu lầm qua nhiều thế kỷ.
Những thay đổi này chính là sự tích tụ bao tiếng nói quyền lực của những người dám đứng dậy, dám cất tiếng, dám thay đổi số phận và cái nhìn lỗi thời tưởng chừng đã ăn sâu trong lòng xã hội.
III. GÓC NHÌN MỚI CỦA XÃ HỘI
Mọi sự đấu tranh cho quyền lợi của phụ nữ, từ những nỗ lực bền bỉ nhất, đã dần mở ra chương sách hiện nay – chương của sự giải phóng và định nghĩa lại bản sắc. Trong bối cảnh đương đại, hình bóng phù thủy không còn lẩn khuất trong bóng tối của nỗi sợ hãi, mà dần bước ra ánh sáng như một biểu tượng của quyền năng và cá tính độc lập.
Sự trỗi dậy của lối sống gắn liền với tinh thể, đá quý hay nghệ thuật Tarot đã hình thành nên khái niệm “phù thủy hiện đại” (modern witchcraft). Những thực hành này không còn bị xem là dị giáo hay mê tín, mà được mọi người đón nhận như một cách thức để con người kết nối lại với bản thể và vũ trụ. Việc tìm hiểu về ma thuật giờ đây là một nét văn hóa thú vị, một hành trình tìm kiếm sự an yên giữa thế giới đầy biến động và là một cách giúp con người tìm ra định hướng trong tương lai. Dù góc nhìn của xã hội với phép thuật đã cởi mở hơn, ngày nay, trên thế giới vẫn tồn tại những khu vực nơi định kiến về tà thuật gây ra bạo lực cho phụ nữ. Tại Ghana, cho đến nay vẫn tồn tại những khu tập trung phù thủy như Kukuo, Tindang, Gushiegu với hàng trăm người. Những phụ nữ bị cáo buộc là phù thủy bị bắt và thiêu sống vì người dân tin rằng nếu không thiêu đốt thân thể phù thủy, họ sẽ đội mồ sống dậy [5].
Có thể nói, hành trình từ kẻ ác đến biểu tượng nữ quyền của phù thủy có thể được ví như một tấm gương phản ánh nỗ lực không ngừng để lấy lại sự tự do và niềm hạnh phúc của những người phụ nữ. Chặng đường chiến đấu vẫn chưa khép lại nhưng phù thủy sẽ mãi là một biểu tượng bất diệt vì nó đại diện cho phần không thể thuần hóa trong mỗi người phụ nữ – một lời nhắc nhở rằng quyền lực thực sự nằm ở việc dám khác biệt và dám đứng lên đấu tranh vì chính mình và những người phụ nữ khác.
Tài liệu tham khảo:
- Malleus Maleficarum: The Hammer of Witches | The New York Society Library. (2020, October 19).
- Before we knew better: “Bewitched” was a traditional show dressed in feminist clothing. Quartz.
- Churchill, L. B. (2018). The Feminine Mystique. In Encyclopædia Britannica.
- Carrie (novel). (2021, October 11). Wikipedia.
- Khoa, A. (2023, April 4). Số phận của những phụ nữ bị gán mác phù thuỷ. Báo Giáo Dục và Thời Đại Online.
Tác giả: Lê Trần Gia Linh
Vietnamese 
English
Để lại một bình luận